Πίσω στον Θουκυδίδη για να καταλάβουμε καλύτερα τις σημερινές Διεθνείς Σχέσεις

Του Γιώργου Β. Μιχαήλ

Πάντα η καλή γνώση του παρελθόντος μάς βοηθάει να κατανοήσουμε το παρόν και να προβλέψουμε το μέλλον.

Τηρουμένων των αναλογιών, η τωρινή σύγκρουση μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας θυμίζει αρκετά αυτά που έγιναν μεταξύ Αθηναίων και Μηλίων, στο πλαίσιο του Πελοπονησιακού Πολέμου -ενός πολέμου ανάμεσα στα δύο ηγεμονικά στρατόπεδα (Αθήνα-Σπάρτη) του τότε ελληνικού κόσμου.

Στην θέση των Λακεδαιμονίων και των συμμάχων τους, βάλτε την Δυτική Συμμαχία. Και στην θέση των Αθηναίων και των δικών τους συμμάχων, βάλτε την Ευρασιατική Συμμαχία. Την Μήλο αντικαταστήστε την με το Κίεβο, την Σπάρτη με την Ουάσιγκτον, και την Αθήνα με την Μόσχα.

Αν και οι δύο καταστάσεις δεν είναι ταυτόσημες -πώς θα μπορούσε να είναι, άλλωστε- εντούτοις οι υπάρχουσες ομοιότητες είναι εντυπωσιακές και νομιμοποιούν, πιστεύω, αυτό το «ιστορικό παιχνίδι».

Οδηγός μας θα είναι -ποιος άλλος;- ο Θουκυδίδης. Παραθέτω το σχετικό απόσπασμα, σε μετάφραση Άγγελου Βλάχου. Επειδή, όπως ήδη είπα, πρόκειται για ένα παιχνίδι, κι επειδή ο κύριος στόχος μου είναι να δείξω ότι οι Διεθνείς Σχέσεις δεν έχουν αλλάξει και πολύ από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, αφαίρεσα χωρία που θα διατάραζαν την εστίασή σας. Όσοι επιθυμείτε, μπορείτε μετά να διαβάσετε ολόκληρο το κείμενο.

[Μήλος, 416 π.Χ.]

Οι Αθηναίοι έκαναν εκστρατεία εναντίον της Μήλου με τριάντα δικά τους καράβια, έξι καράβια από την Χίο και δύο από την Λέσβο. Ήσαν και Αθηναίοι οπλίτες χίλιοι διακόσιοι, τριακόσιοι τοξότες και είκοσι ιπποτοξότες. Από τους συμμάχους και τους νησιώτες ήσαν περίπου χίλιοι πεντακόσιοι οπλίτες.

Οι κάτοικοι της Μήλου ήσαν άποικοι των Λακεδαιμονίων […]

Οι στρατηγοί Κλεομήδης του Λυκομήδους και Τεισίας του Τεισιμάχου στρατοπέδευσαν με τις δυνάμεις αυτές στο έδαφος των Μηλίων και πριν αρχίσουν να το καταστρέφουν, έστειλαν πρέσβεις για ν᾽ αρχίσουν διαπραγματεύσεις. […]

ΑΘΗΝ. «[…] Μη μας απαντήσετε σημείο προς σημείο με μια μόνο αγόρευση, αλλά να μας απαντάτε αμέσως σε κάθε επιχείρημα με το οποίο δεν συμφωνείτε, ώστε έτσι να μορφώσετε την κρίση σας. Και πρώτ᾽ απ᾽ όλα αποκριθείτε μας αν συμφωνείτε με την πρότασή μας αυτήν».

ΜΗΛ. «Η πρότασή σας να συζητήσομε με ηρεμία είναι πολύ καλή και δεν έχομε καμιάν αντίρρηση, αλλά εκείνο που έρχεται σε αντίφαση με την πρότασή σας είναι η πολεμική προετοιμασία σας με την οποία τώρα, ευθύς, μας απειλείτε. Βλέπομε ότι έρχεστε σαν δικαστές που θα κρίνουν όσα θα ειπωθούν και ότι, αν τα νομικά επιχειρήματά μας είναι ισχυρότερα από τα δικά σας, τότε η έκβαση της συζήτησης θα μας οδηγήσει σε πόλεμο αν δεν ενδώσομε, ενώ εάν μας πείσετε, θα μας οδηγήσει στην δουλεία».

ΑΘΗΝ. «Αν ήρθατε εδώ με σκοπό να εξερευνήσετε, με συλλογισμούς βασισμένους σε υποψίες, τί μέλλει να συμβεί ή αν έχετε τίποτε άλλο κατά νου αντί να έχετε μόνο υπόψη σας την παρούσα κατάσταση για να σκεφθείτε πώς να σώσετε την πολιτεία σας, καλύτερα να σταματήσομε την συζήτηση. Αλλιώς ας εξακολουθήσομε».

ΜΗΛ. «Στην θέση που βρισκόμαστε, είναι φυσικό και συγγνωστό να καταφεύγομε σε πολλά επιχειρήματα και να διατυπώνομε πολλές σκέψεις. Η συνάντηση αυτή έγινε, βέβαια, για να σώσομε την πολιτεία μας. Δεχόμαστε, λοιπόν, να διεξαχθεί η συζήτηση με τον τρόπο που προτείνατε, αν το νομίζετε σωστό».

ΑΘΗΝ. «Λοιπόν κι εμείς δεν θα πούμε μεγάλα λόγια ούτε μακριές φράσεις για ν᾽ αποδείξομε ότι […] εκστρατεύσαμε τώρα εναντίον σας επειδή μας αδικήσατε. Αυτά δεν θα σας έπειθαν. Αλλά και από σας ζητούμε να μην προσπαθήσετε να μας πείσετε λέγοντάς μας ότι, αν και άποικοι των Λακεδαιμονίων, δεν είσαστε σύμμαχοί τους ή ότι δεν μας βλάψατε ποτέ. Ας συζητήσομε, όμως, για το τί είναι δυνατόν να γίνει έχοντας υπόψη τους πραγματικούς σκοπούς του καθενός και ξέροντας ότι, στις ανθρώπινες σχέσεις, τα νομικά επιχειρήματα έχουν αξία όταν εκείνοι που τα επικαλούνται είναι περίπου ισόπαλοι σε δύναμη και ότι, αντίθετα, ο ισχυρός επιβάλλει ό,τι του επιτρέπει η δύναμή του και ο αδύνατος υποχωρεί όσο του το επιβάλλει η αδυναμία του».

ΜΗΛ. «Εμείς, όμως, νομίζομε ότι είναι χρήσιμο —και είναι ανάγκη να το πούμε αφού θέσατε βάση της συζήτησής μας το συμφέρον και όχι το δίκαιο— να μην παραβλεφθεί ένα στοιχείο που είναι κοινό αγαθό, δηλαδή το να μπορεί πάντα εκείνος που βρίσκεται σε κίνδυνο, να επικαλείται τα ορθά και τα δίκαια και να ωφελείται πείθοντας τον αντίπαλό του με επιχειρήματα πέρα από τα αυστηρά πλαίσια του δικαίου». […]

ΑΘΗΝ. […] «Εκείνο που τώρα θέλομε να σας πούμε είναι ότι ήρθαμε εδώ για το συμφέρον της ηγεμονίας μας και ότι τα όσα θα σας αναπτύξομε έχουν σκοπό την σωτηρία της πολιτείας σας. Θέλομε να σας υποτάξομε χωρίς να υποβληθούμε σε κόπο και χωρίς να σας καταστρέψομε, πράγμα που είναι κοινό μας συμφέρον».

ΜΗΛ. «Πώς είναι δυνατόν να έχομε εμείς το ίδιο συμφέρον να γίνομε δούλοι σας όσο εσείς έχετε συμφέρον να μας υποτάξετε»;

ΑΘΗΝ. «Επειδή εσείς, αν υποταχθείτε, θ᾽ αποφύγετε την έσχατη καταστροφή κι εμείς θα έχομε κέρδος αν δεν σας καταστρέψομε». […]

ΜΗΛ. «Αν όμως σεις, για να μην χάσετε την ηγεμονία σας, […] είσαστε έτοιμοι να αντιμετωπίσετε τόσους κινδύνους, εμείς που είμαστε ελεύθεροι θα δείχναμε μεγάλη ευτέλεια και ανανδρία αν δεν δοκιμάζαμε τα πάντα για να μην γίνομε δούλοι».

ΑΘΗΝ. «Όχι, αν πάρετε φρόνιμη απόφαση. Δεν αγωνίζεστε σαν ίσοι προς ίσους, ώστε να ντροπιαστείτε αν δεν δείξετε ανδρεία. Πρόκειται να σωθείτε μη προβάλλοντας αντίσταση σε πολύ ισχυρότερους».

ΜΗΛ. «Ξέρομε, όμως, ότι καμιά φορά οι τύχες του πολέμου δημιουργούν περισσότερη ισορροπία μεταξύ των αντιπάλων από ό,τι θα περίμενε κανείς από την διαφορά της δύναμής τους. Αν ενδώσομε ευθύς θα χάσομε αμέσως κάθε ελπίδα, ενώ όσο αντιστεκόμαστε θα έχομε ακόμα κάποια ελπίδα».

ΑΘΗΝ. «Στην ώρα του κινδύνου η ελπίδα είναι παρηγοριά, και όσους στηρίζονται σ᾽ αυτήν —όταν έχουν και περίσσια δύναμη— μπορεί να τους βλάψει, αλλά δεν τους καταστρέφει. Όποιος, όμως, εμπιστεύεται σ᾽ αυτήν για να τα παίξει όλα για όλα —η φύση της ελπίδας είναι πάντα τέτοια, ώστε να παρασύρει— τότε μόνο αντιλαμβάνεται ποιά είναι η πραγματική ουσία της, όταν έχει πια καταστραφεί και δεν έχει κανέναν τρόπο να φυλαχτεί απ᾽ αυτήν αφού την γνωρίσει». […]

ΜΗΛ. «Ξέρετε καλά ότι κι εμείς θεωρούμε πως είναι εξαιρετικά δύσκολο ν᾽ αγωνιστούμε εναντίον σας που έχετε τόση δύναμη και σας ευνοεί η τύχη, εάν δεν έχομε ανάλογες δυνάμεις. Αλλά πιστεύομε ότι, όσο για την τύχη δεν θα μας την στερήσουν οι θεοί, γιατί είμαστε δίκαιοι και αντιμετωπίζομε αδίκους. Όσο για την ανεπάρκεια της δύναμής μας, θα μας βοηθήσουν οι σύμμαχοί μας οι Λακεδαιμόνιοι […] Το θάρρος μας, λοιπόν, δεν είναι τόσο παράλογο όσο φαίνεται».

ΑΘΗΝ. «Αλλά κι εμείς νομίζομε ότι δεν θα μας λείψει η εύνοια των θεών […] Όσο για την προσδοκία σας ότι οι Λακεδαιμόνιοι από αίσθημα τιμής θα έρθουν να σας βοηθήσουν, σας μακαρίζομε για την απλοϊκότητά σας, αλλά δεν ζηλεύομε την ανοησία σας. Οι Λακεδαιμόνιοι δείχνουν πραγματικά μεγάλες αρετές στις μεταξύ τους σχέσεις και απέναντι των θεσμών τους, αλλά θα είχε πολλά να πει κανείς για την συμπεριφορά τους προς τους ξένους. Για να τους χαρακτηρίσομε με μια λέξη, θα μπορούσαμε να πούμε ότι, από όλους τους άλλους ανθρώπους που ξέρομε, αυτοί είναι που δείχνουν φανερά ότι θεωρούν έντιμο το ευχάριστο και δίκαιο το συμφέρον. Και οι αντιλήψεις τους αυτές δεν ταιριάζουν καθόλου με τις δικές σας τωρινές, παράλογες ελπίδες».

ΜΗΛ. «Ακριβώς γι᾽ αυτόν τον λόγο πιστεύομε κυρίως ότι οι Λακεδαιμόνιοι, για το δικό τους συμφέρον, δεν θα θελήσουν να προδώσουν τους Μηλίους που είναι άποικοί τους, γιατί θα έχαναν την εμπιστοσύνη εκείνων που είναι φίλοι τους, και θα εξυπηρετούσαν τους εχθρούς τους».

ΑΘΗΝ. «Δεν νομίζετε ότι, όταν επιδιώκει κανείς το συμφέρον του αποφεύγει τους κινδύνους, ενώ όταν κάνει το καθήκον του και ό,τι υπαγορεύει η τιμή πρέπει ν᾽ αντιμετωπίζει κινδύνους; Αλλά οι Λακεδαιμόνιοι αυτό ακριβώς αποφεύγουν όσο μπορούν»!

ΜΗΛ. «Πιστεύομε ότι για χάρη μας θ᾽ αναλάβουν πρόθυμα τους κινδύνους» […]

ΑΘΗΝ. «Εγγύηση για εκείνον που καλείται να συμπολεμήσει με κάποιον, δεν είναι τα φιλικά αισθήματα αυτών που τον καλούν, αλλά η υπεροχή σε υλικά μέσα και αυτό εφαρμόζουν, περισσότερο από κάθε άλλον, οι Λακεδαιμόνιοι, οι οποίοι έχουν τόσο λίγη εμπιστοσύνη στις ίδιες τους δυνάμεις, ώστε μόνο με πολλούς συμμάχους εκστρατεύουν εναντίον των γειτόνων τους». […]

ΜΗΛ. «Έχουν, όμως, συμμάχους οι οποίοι θα μπορέσουν να μας στείλουν βοήθεια». […]

ΑΘΗΝ. «Έχομε πείρα απ᾽ αυτά αν το επιχειρήσουν, αλλά και σεις θα ξέρετε ότι ποτέ Αθηναίοι δεν έλυσαν μια πολιορκία από φόβο άλλου αντιπάλου. Διαπιστώνομε, όμως, ότι ενώ παραδεχτήκατε πως θα συζητούσαμε για την σωτηρία της πολιτείας σας, δεν προτείνατε τίποτε σ᾽ όλη αυτή την μακριά συζήτηση, από το οποίο φρόνιμοι άνθρωποι θα μπορούσαν να ελπίζουν ότι θα σωθούν. Οι δικές σας ελπίδες στηρίζονται, κυρίως, στο μέλλον, ενώ τα μέσα που έχετε τώρα, συγκρινόμενα με την δύναμη που αντιμετωπίζετε, είναι εντελώς ανεπαρκή. Και θα κάνετε μεγάλη ανοησία αν, αφού αποσυρθούμε εμείς, δεν πάρετε, όσο είναι ακόμα καιρός, μια λογικότερη απόφαση. Δεν πρέπει να παρασυρθείτε από το αίσθημα της τιμής το οποίο οδηγεί τους ανθρώπους σε καταστροφή όταν αντιμετωπίζουν ταπεινωτικές καταστάσεις και βέβαιους κινδύνους. Πολλοί, αν και μπορούν ακόμα ν᾽ αντιληφθούν τί τους περιμένει, παρασύρθηκαν από την ωραία λέξη τιμή. Νικημένοι από μία λέξη, παθαίνουν, εκούσια, ανήκουστες συμφορές και ταπείνωση που είναι ακόμα πιο ατιμωτική αφού δεν είναι αποτέλεσμα της τύχης, αλλά της ανοησίας. Σεις θα το αποφύγετε αυτό αν φανείτε λογικοί και αν δεν θεωρήσετε ντροπή να υποκύψετε στην ισχυρότερη πολιτεία που σας προτείνει μετριοπαθείς όρους, δηλαδή να γίνετε σύμμαχοί της υποτελείς, διατηρώντας το έδαφός σας. Σας προσφέρεται η εκλογή μεταξύ του πολέμου και της σωτηρίας. Μην διαλέξετε, από πείσμα, το χειρότερο. Ακολουθούν την πιο σωστή πολιτική όσοι απέναντι των ίσων δεν υποχωρούν, απέναντι των ισχυροτέρων συμπεριφέρονται με φρόνηση και απέναντι των κατωτέρων είναι μετριοπαθείς. Όταν θα έχομε αποσυρθεί, σκεφθείτε πάλι καλά και μη λησμονείτε ότι θ᾽ αποφασίσετε για την τύχη της πατρίδας σας, ότι δεν έχετε άλλη και ότι από την απόφασή σας αυτή θα εξαρτηθεί η σωτηρία της ή η καταστροφή της».

Οι Αθηναίοι αντιπρόσωποι αποχώρησαν από την σύσκεψη. Οι Μήλιοι συσκέφθηκαν μόνοι τους και αποφάσισαν να επιμείνουν στα όσα είχαν πει. Αποκρίθηκαν τα ακόλουθα:

«Ούτε την αρχική μας απόφαση θα αλλάξομε, Αθηναίοι, ούτε θα στερήσομε, μέσα σε λίγες στιγμές, από την ελευθερία της μια πολιτεία που ζει ελεύθερη […] Στηριζόμενοι στην εύνοια των θεών, που μας προστάτεψαν έως τώρα, και στην βοήθεια των ανθρώπων και ιδίως των Λακεδαιμονίων, θα προσπαθήσομε να σωθούμε». […]

Αυτά τα λίγα αποκρίθηκαν οι Μήλιοι και οι Αθηναίοι αποχωρώντας οριστικά από την σύσκεψη είπαν:

«Από την απόφασή σας αυτή, μας φαίνεται ότι είσαστε οι μόνοι άνθρωποι που κρίνετε λαμβάνοντας υπόψη περισσότερο τα μελλοντικά γεγονότα παρά την κατάσταση που έχετε μπροστά σας και νομίζετε ότι, μόνο και μόνο επειδή τα επιθυμείτε, πράγματα μελλοντικά και αόριστα έχουν κιόλας συμβεί. Στηρίξατε τα πάντα στους Λακεδαιμονίους, στην τύχη και στις ελπίδες σας και θα χάσετε τα πάντα».

Οι αντιπρόσωποι των Αθηναίων γύρισαν στο στρατόπεδο και οι στρατηγοί, αφού οι Μήλιοι δεν είχαν ενδώσει σε τίποτε, άρχισαν αμέσως τις επιχειρήσεις. Έχτισαν κυκλικό τείχος γύρω από την πολιτεία, κατανέμοντας την εργασία στις μονάδες των διαφόρων πόλεων και ύστερα άφησαν φρουρά, δική τους και συμμαχική, και κατά γη και κατά θάλασσα, και απέσυραν το μεγαλύτερο μέρος του στρατού. Η φρουρά που έμεινε εξακολούθησε την πολιορκία.

Σπάσε το μονοπώλιο της ενημέρωσης. Εγγράψου στο Newsletter μας: